Evrensel Tasarıma Dayalı Öğrenme ve Evrensel Olarak Tasarlanmış Eğitim Programları

Supplies over notepads in front of chalk board. Back to school concept with copy space

Evrensel Tasarım

Evrensel tasarım kavramı ilk olarak engelli insanların ihtiyaçlarını karşılamaya dönük olarak mimari alanında ortaya çıkmış olup, “ürünlerin ve çevrelerin adaptasyona veya özel bir tasarıma ihtiyaç duymadan tüm insanlar için kullanılabilecek şekilde tasarlanması” şeklinde tanımlanabilir (Connell vd., 1997). Bu fikrin ortaya çıkmasındaki ana düşünce, bina girişlerindeki veya bina içerisindeki merdivenlerin tekerlekli sandalye kullanan insanlar için bir engel teşkil ediyor olmasıdır. Tekerlekli sandalye kullanan kişilerin bu engelleri aşabilmeleri için binaların rampalar ve asansörlerle desteklenmesi fikri ortaya çıkmıştır. Bu tür düzenlemelerin sadece engelli insanlara hitap etmekle kalmayıp aynı zamanda normal ihtiyaçlara da hitap ettiği görülmüştür. Örneğin bu rampalardan ve asansörlerden bebek arabalı, pazar arabalı veya bavul taşıyan insanlar da istifade edebilir. İlerleyen süreçte binaların mümkün olduğu kadar geniş bir kitleye hitap edebilecek şekilde tasarlanması gerektiği fikri ortaya çıkmıştır (Rose, 2000).

Evrensel Tasarım ve İlkeleri

Evrensel Tasarım Merkezi (The Center for Universal Design) tarafından binaların ve ürünlerin tasarlanmasında göz önünde bulundurulacak olan evrensel tasarım ilkeleri şu şekilde belirlenmiştir (Connell, et al., 1997):

1.Eşit Kullanım: Bu ilke ortaya konulan tasarımın farklı yeteneklere sahip olan insanlar için faydalı ve pazarlanabilir olmasını ifade etmektedir.

2.Kullanımda Esneklik: Tasarımın farklı tercihlere ve yeteneklere sahip bireyleri kapsayacak şekilde olmasıdır.

3.Basit ve Sezgisel Kullanım: Tasarımın kullanıcıların yaşantılarına, bilgilerine, dil becerilerine ve o andaki konsantrasyon seviyelerine bakmaksızın anlaşılır olması ve herkes tarafından kolayca kullanılabilmesidir.

4.Algılanabilir Bilgi: Tasarımın kullanıcının çevre koşulları ve duyusal yeteneklerine bakmaksızın gerekli olan bilgiyi etkili bir şekilde iletebilmesidir.

5.Hatayı Tolere Edebilme: Tasarımın istenmeyen veya rastgele gelişen durumların olumsuz ve tehlikeli sonuçlarını en aza indirecek şekilde tasarlanmasıdır.

6.Düşük Fiziksel Çaba: Tasarımın etkili, rahat ve en az çaba gerektirecek şekilde kullanılmasıdır.

7.Kullanım İçin Uygun Genişlik ve Alan: Tasarımın kullanıcının beden genişliği, yapısı ve hareketlerine bakmaksızın herkes için uygun kullanım ve hareket alanını sağlamasıdır.

Bir süre sonra eğitim alanında çalışan uzmanlar tarafından bu ilkelerinin eğitim uygulamalarına uyarlanması fikri ortaya çıkmıştır. Bu amaçla bilgisayar ve fen labaratuarları, eğitim programları, eğitim yazılımları, öğretim etkinlikleri, kütüphaneler, mesleki organizasyonlar, öğrenci yurtları, web siteleri ve öğrenci servisleri gibi bir çok alanda teşebbüste bulunulmuş olmasına rağmen (Burgstahler, 2007b) çok iyi bir sonuç elde edilememiştir. Evrensel tasarım ilkelerinin eğitim alanına uyarlanması çalışmaları sadece eğitim teknolojilerinde iyi sonuç vermiştir (Eaglaton, 2008). Bu ilkelerin eğitim uygulamalarına istenilen düzeyde uyarlanamamasının en önemli sebebi beyin araştırmalarının göz ardı edilmiş olmasıdır (Hitchcock & Stahl, 2003). The Center for Applied Special Technology (CAST) tarafından yapılan çalışmalarda evrensel tasarımın ilkeleri beyin araştırmalarıyla desteklenerek yeniden eğitime uyarlama çalışmaları yapılmıştır ve onun neticesinde evrensel tasarıma dayalı öğrenme kavramı ortaya çıkmıştır.

Evrensel Tasarıma Dayalı Öğrenme ve Eğitim Programları

Evrensel olarak tasarlanmış eğitim programlarının özellikleri göz önünde bulundurulduğunda öğrenci merkezlilik, öğrenme engellerinin ortadan kaldırılması ve tüm öğrencilerin öğrenmeye erişimlerinin sağlanması, esnek ve ihtiyaca cevap verici program ve bireysel farklılıklara göre alternatifler sunulmak ilkeleriyle karşılaşılmaktadır. Bu özellikler birbirini destekler nitelikte olup aşağıda açıklanmıştır.

1.Öğrenci merkezlilik: Evrensel tasarıma dayalı öğrenme, öğrenci merkezli bir programın uygulanması gerektiğini savunan bir tasarımdır (Eaglaton, 2008). Bu tasarımda sabit hedefler ve içerik yerine öğrenci ilgi ve ihtiyaçlarına göre değişen içerik, ödevler ve etkinlikler ön plana çıkmaktadır (Rose, 2000).

2.Öğrenme Engellerinin Ortadan Kaldırılması ve Tüm Öğrencilerin Öğrenmeye Erişiminin Sağlanması: Evrensel tasarıma dayalı öğrenme, öğrencilerin bireysel farklılıkları dolayısıyla öğrenmelerinin önünde engeller olabileceğini, bu engellerin önceden belirlenmesi gerektiğini ve öğretim etkinliklerinin öğrencilerin bu engelleri aşmalarını sağlayacak şekilde planlanması gerektiğini savunmaktadır (Meo, 2008). Öğrencilerin önündeki öğrenme engelleri belirlendiğinde ve bu engelleri aşmalarını sağlayacak alternatif etkinlikler tasarlandığında tüm öğrencilerin eşit bir şekilde öğrenmeye erişimleri sağlanabilir (Rose, 2001).

3.Esnek ve İhtiyaca Cevap Verici Program: Evrensel olarak tasarlanmış eğitim programları esnek ve öğrenci ihtiyaçlarına cevap verici bir şekilde tasarlanmaktadır. Bu yüzden, evrensel olarak tasarlanmış eğitim programları, öğretmenlere bilgiyi sunmada, öğrencilerin edindikleri bilgi ve becerileri sergilemelerinde ve öğrencilerin öğrenme sürecine katılımını sağlama konusunda seçenekler sunmaktadır (Ralabate, 2011). Esnek olmayan programlar, materyaller ve yöntemler bazı öğrenciler için öğrenmelerine engel teşkil edebilir (Hitchcock, Meyer, Rose, & Jackson, 2002). Evrensel tasarıma dayalı öğrenme esnek olmayan materyalleri güçlendirmekten ziyade öğretmenlere ve program geliştirmecilere daha bu materyaller dağıtılmadan esnek materyal ve yöntemler tasarlamaları konusunda rehberlik etmektedir (Eaglaton, 2008).

4.Bireysel Farklılıklara Göre Alternatifler Sunmak: Evrensel tasarım, tahmin edilenin aksine herkes için tek çözüm (one size-fits-all) anlayışına karşı çıkmaktadır. Evrensel tasarıma dayalı öğrenmenin temelini esneklik ve öğrencilerin ihtiyaçlarına, öğrenme stillerine ve tercihlerine uygun olacak şekilde alternatiflerin göz önünde bulundurulması anlayışı oluşturmaktadır (Rose, 2000; Rose, 2001). Bireylere alternatif uygulamalar sunmak sadece ihtiyaç hisseden kişiye değil, aynı zamanda herkese durumuna göre seçim yapma imkanı sunar (Rose, 2000). Evrensel olarak tasarlanmış eğitim programlarının amacı, ortaya koymuş oldukları ilkeleri öğretimin tüm aşamalarında uygulamaya geçirerek çok farklı özelliklere sahip öğrencilerin öğrenme düzeyini üst seviyelere çıkarmaktır (Burgstahler, 2007a). Ayrıca evrensel tasarım, kendi öğrenme ihtiyaçlarını belirleyebilen, kendi öğrenme sürecini izleyebilen ve bir görevi yerine getirirken kendi ilgi, çaba ve o görevi tamamlama konusundaki ısrarını düzenleyip sürdürebilen uzman öğrenciler yetiştirmeyi amaçlamaktadır (Ralabate, 2011). Uzman öğrencilerin sahip olması gereken üç temel özellik, bilgili olması, stratejik olması, yüksek öğrenme motivasyonuna sahip olmasıdır (UDLCENTER, 2017a). Bu sebeple eğitim programları tasarlanırken bu amacı gerçekleştirmeye dönük olarak tasarlanır. Evrensel olarak tasarlanmış eğitim programları sadece ortalama öğrencileri göz önünde bulundurmakla kalmaz, aynı zamanda yaş, okuma düzeyi, öğrenme stili, etnik köken, dil, duyuşsal ve motor özellikler bakımından çok geniş bir öğrenci kesiminin ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde tasarlanır (Burgstahler, 2007a; Hitchcock & Stahl, 2003).

Evrensel olarak tasarlanmış eğitim programları amaçlar, öğretim yöntemleri, öğretim materyalleri ve değerlendirme olmak üzere dört temel öğeden oluşmaktadır. Aşağıda bu öğelerde bulunması gereken özellikler hakkında açıklayıcı bilgiler sunulmuştur:

*Amaçlar, öğrencilerin öğretim sürecinin sonunda kazanması beklenen bilgi, beceri ve tutumları ifade eden öğrenme hedefleridir (Ralabate, 2016). Amaçlar, öğrencilerin bireysel farklılıklarını göz önünde bulunduracak şekilde esnek yazılır ve öğrenci özelliklerine göre değiştirilebilir bir yapıya sahiptir. Amaçların bu şekilde esnek yazılması ise öğretmenlere araç-gereç ve yöntem konusunda daha fazla seçenek sunma ve alternatifleri göz önünde bulundurma imkanı sunar. Geleneksel programların tersine amaçlar, içerik ve performans hedef odaklı değil; uzman öğrenciler yetiştirecek şekilde herkesin ulaşabileceği üst düzey öğrenme beklentilerini içerecek şekilde öğrenme hedefi odaklı yazılır (UDLCENTER, 2017c).

*Öğretim yöntemleri, öğretmenlerin öğrenmeyi sağlayabilmek amacıyla gerçekleştirdikleri öğretim uygulamalarını ifade etmektedir. Evrensel tasarıma dayalı eğitim programlarında öğretim yöntemleri, uygun öğrenme yaşantılarını sağlayacak şekilde esnek ve yeteri kadar farklılaştırılmıştır. Öğretim yöntemleri seçilirken aynı zamanda öğrenciler için zorlayıcı olmasına ve tüm öğrencileri desteklemesine dikkat edilir (Hitchcock, Meyer, Rose, & Jackson, 2002). Bu tasarıma göre tüm öğrenciler için uygun bir yöntemden söz edilemez. Evrensel tasarıma dayalı öğrenmenin uygulandığı sınıflarda bilgiyi sunmada, öğrencinin sahip olduğu bilgiyi ifade etmesini sağlamada ve öğrenci katılımını desteklemede çoklu yollara başvurulur (Burgstahler, 2007a). Evrensel tasarıma dayalı öğrenmeyi temele alan eğitim programlarının öğretme-öğrenme süreçleri planlanırken doğrudan öğretim modellerine ilaveten soru-cevap, alıştırma ve tekrar, tartışma, karşılıklı öğretim, işbirliğine dayalı öğrenme, zihinsel modelleme ve problem çözme, buluş yoluyla öğretim, araştırma inceleme, örnek olay gibi öğretim uygulamalarına da yer verilir (Ralabate, 2016).

Öğretim materyalleri, eğitim programının üçüncü öğesi olup diğer öğelerde olduğu gibi esneklik ilkesini göz önünde bulundurularak tasarlanır. Evrensel olarak tasarlanmış eğitim programlarında öğretmenler materyalleri esnek bir biçimde ve içeriğin çoklu temsilini sağlamayacak şekilde tasarlar. Esnek ve çoklu materyaller görsel, işitsel, okuma veya motor becerileri bakımından sıkıntı çeken öğrencilerin içeriğe ulaşmalarında onlara destek olabilecek araçları seçmelerine olanak sağlar (Hitchcock, Meyer, Rose, & Jackson, 2002).

Değerlendirme, evrensel olarak tasarlanmış eğitim programlarında öğrencilerin bilgi, beceri ve motivasyon düzeylerini belirleyebilmek amacıyla çeşitli ölçme araçlarını kullanarak öğrencilerin performansları hakkında bilgi toplama süreci olarak görülür (UDLCENTER, 2017c). Ölçme araçları, öğretmenlerin öğretimi düzenlemeleri ve öğrencilerin öğrenme düzeylerini üst düzeye çıkarabilmeleri için gerekli olan doğru ve sürekli bilgiyi sağlama konusunda yeterince esnek bir şekilde tasarlanır (Hitchcock, Meyer, Rose, & Jackson, 2002). Öğrenme sürecinde öğrencileri kaydetmiş oldukları ilerleme sürekli olarak değerlendirilir ve öğrencilere anında dönütler verilir. Evrensel olarak tasarlanmış eğitim programlarında sadece bireysel değerlendirme yapılmaz, aynı zamanda grup performansları da değerlendirilir. Öğrencilerin sahip oldukları performansları göstermelerini sağlamada sadece geleneksel ölçme araçları kullanılmaz, portfolyo değerlendirme, sunumlar, gösteriler, grup ürünleri, makaleler gibi çoklu değerlendirme araçları kullanılabilir (Burgstahler, 2007a).

 

KAYNAK:

(https://www.academia.edu/ Sitesinden alınmıştır.

Arslan, A. Karaelmas Journal of Educational Sciences 5 (2017) 328-334

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.