Zihinsel Yetersizliği Olan Çocukların Eğitiminde Öne Çıkan Temel Eğitim Öğretim Yöntemleri

Zihinsel yetersizliği olan çocuklara ve yakınlarına hizmet vermek amacıyla çeşitli uygulamalar bulunmaktadır. Özel eğitim uygulamalarından hangisinin seçileceği konusunda; ailenin tercihi, bireyin özellikleri ve bu alanda çalışan uzmanların görüşü önemli olmakla birlikte son yıllarda “bilimsel dayanaklı uygulamalar” en temel ölçüt olarak karşımıza çıkmaktadır. Bilimsel dayanaklı uygulamalar, zihinsel yetersizliği olan bireyler ve yakın çevresi üzerinde olumlu etkileri kanıtlanmış olan eğitsel yöntemlerdir. Bu nedenle bu çocukların eğitimlerinde öncelikli olarak bilimsel dayanaklı uygulamalar tercih edilmelidir. Aşağıda zihinsel yetersizliği olan bireylerin eğitimlerinde çoğunlukla kullanılan öğretim yöntemlerinden sadece öne çıkanlar kısaca açıklanmaktadır.

Yanlışsız Öğretim Yöntemleri

Yanlışsız öğretim, çocukların beceri ve kavramları en iyi şekilde öğrenmelerinin, öğretim sırasında yaptıkları hatalardan değil, öğretim sırasında gerçekleştirdikleri olumlu yanıt ve alıştırmalardan kaynaklandığını kabul eden öğretim biçimidir. Dolayısıyla bu öğretimde hata düzeyinin mümkün olduğu kadar düşük olması gerektiği görüşü benimsenmektedir. Diğer bir deyişle, öğretimlerde çocuğun mümkün olduğu kadar az hata yapması istenir. Böylece yanlışsız öğretim yöntemlerinde ipucu (bireyin doğru tepkide bulunma olasılığını artırmak üzere sunulan uygulamacı yardımı), birey tepkide bulunmadan önce sunulmaktadır. Giysilerini dolaba asma becerisi çalışılan bir zihinsel yetersizliği olan çocuğa, “Gömleğini dolaba as.” diyerek öğrencinin gömleğini asmasından önce model ipucu sunulması buna örnek verilebilir. Yanlışsız öğretim yöntemlerinde hata düzeyinin mümkün olduğu kadar düşük olması sağlanarak çocuğa daha çok pekiştireç kazanma şansı verilmektedir. Yanlışsız öğretim yöntemleri, uygulamacı (öğretmen-araştırmacı-aile vb) ve çalışılan çocuk arasında olumlu bir etkileşimin gelişmesine fırsat verir. Bununla birlikte çocukların öğretim sırasında daha az hata yapmalarını sağlayarak çocukların olumsuz davranış sergileme olasılıklarını en aza indirir. Bu nedenle bu yöntemler öğretim süreçlerinde yaygın olarak kullanılan etkili yöntemlerden biridir. Yanlışsız öğretim yöntemleri adı altında pek çok öğretim yöntemi yer almaktadır. Bunlara; sabit bekleme süreli öğretim, eş zamanlı ipucuyla öğretim, aşamalı yardım, ipucunun giderek artırılması ya da azaltılmasıyla öğretim, ipucunu silikleştirme ve ipucuna şekil verme örnek olarak verilebilir. Yanlış öğretim yöntemleri, matematik işlemleri (örn., çarpma işlemi), sözcük okuma-yazma, yiyecek hazırlama, serbest zaman etkinlikleri, mesleki beceriler, giyinme becerileri, iletişim becerileri ve yemek yeme gibi becerilerin öğretiminde sıklıkla kullanılır.

Doğal Öğretim Yöntemleri/Teknikleri

Doğal öğretim yöntemleri/teknikleri özel gereksinimleri olan çocukların gelişimsel beceriler (özellikle iletişim/dil becerileri) kazanmalarına ve kazanılmış becerileri pekiştirmelerine olanak sunan doğal ortamlarda sunulan teknikler olarak adlandırılmaktadır. Doğal öğretimin temelini, çocuğun uyanık olduğu her anının aslında bir öğretim ortamına dönüştürülebileceği fikri oluşturmaktadır. Çünkü çocuk uyanık olduğu her an aslında çevresindeki canlı ya da cansız nesneler ile bir şekilde etkileşim halindedir. Bu nedenle çocuğun yakın çevresindeki kişilerin, çocuğun etkileşimde bulunduğu her bir nesneye ya da duruma ilişkin anlamlı bir etkileşim başlatması, çocuğun ilgili konuda bir şeyler öğrenmesine fırsatlar sunar. Örneğin, çocuğun sınıf içerisindeyken aniden geçen uçak sesiyle irkilmesi sonucu öğretmenin “Evet, uçak geçiyor.” demesi, uçak sesi çıkartması veya uçak maketini çocuğa göstermesi, çocuğa pek çok olumlu geri bildirimler sağlayacaktır. Pek çok farklı doğal öğretim yöntemi/tekniği bulunmaktadır. Aşağıda bu tekniklerden model olma ve fırsat öğretimine yer verilmiştir.

Model Olma

Model olma sürecinde, öncelikle öğretilmesi amaçlanan davranış ve/veya becerilerin nasıl yapılacağına ilişkin basamaklar bir model (canlı model: öğretmen, anne, akran vb.; sembolik model: etkinlik çizelgeleri; video model) tarafından özel gereksinimleri olan çocuklara gösterilir. Böylece yetişkin yaptığını, söylediğini ya da gösterdiğini çocuğun taklit etmesi ya da tekrar etmesi için ona şans verir. Daha sonra çocuğa amaçlanan davranış ve/veya beceriyi gözlemleme fırsatı verilerek çocuğun amaçlanan davranışı ve/veya beceriyi yapması amaçlanır. Örneğin pek çok çocuk olumlu bir davranış sergilediği için pekiştirilen bir arkadaşını gördüğünde, pekiştireç kazanmak için bu arkadaşının davranışını taklit etme eğilimi göstermektedir. Model olma sürecinde canlı model, sözel model, sembolik model ve video model gibi farklı modeller kullanılabilmektedir. Canlı model olarak, zihin engelli çocuğun tanıdığı ya da tanımadığı bir yetişkin (örn., öğretmen, anne, baba vb.), normal gelişim gösteren bir akran ya da özel gereksinimleri olan başka bir birey kullanılabilmektedir. Sözel model olma sürecinde, çocuğun yapmasını istediğimiz davranış ya da becerilere ilişkin sözlü olarak sunulan yardım söz konusu iken, sembolik model olma sürecinde özel gereksinimleri olan çocukların drama çalışmalarındaki ya da öğretimsel programlardaki sembolleri/karakterleri gözlemesi ve gözlediği becerileri yapması beklenmektedir. Bu süreçte seçilen modelin uygun, çocuğu harekete geçirecek nitelikte (güdüleyici) ve çocuğun yaşına ve cinsiyetine uygun olması yöntemin etkililiğini artırmaktadır. Model olma başkalarını dinleme, yemek yeme, giyinme, öz bakım becerilerinin öğretiminde kullanılabilmektedir. Model türlerinden video model olma sürecine ilişkin ayrıntılı bilgi videoyla model olma başlığında yer almaktadır.

 Fırsat Öğretimi

Fırsat öğretimi, yeni davranışların çevre bağlamında, tipik olaylar ile rutinlerin gerçekleşmesi sırasında ve davranışların doğal olarak ortaya çıktığı zaman diliminde öğretimi olarak tanımlanmaktadır. Fırsat öğretimi ile öğretilen davranış ve becerilerin, olayların doğal gerçekleşmesi sırasında ortaya çıkarak uygun ortamlarda kendiliğinden oluşması beklenir. Başka bir ifadeyle, fırsat öğretimi bir noktada çocuğun bir şeyler yapması ya da söylemesi için çocuğun ilgilerinin kullanıldığı bir yoldur. Fırsat öğretiminde, öğrenci bir şey yaparken ya da sohbet sırasında sıra alarak, öğrenmeye ihtiyaç duyduğu beceriyi kullanması için cesaretlendirilir. Serbest oyun zamanı sırasında arkadaşları ile iletişim kurmada ve oyun oynamada zorlanan zihin engelli bir çocuğun bir köşede top izleyen arkadaşlarını sessizce izlemesi üzerine, öğretmenin çocuğa yönelerek “Top oyunu oynuyorlar sende oynamak ister misin?” diyerek, çocuğun elinden tutması, çocuğu diğer akranlarının arasına dâhil etmesi ve diğer çocuklarla oynayabilmesi için yardım sunması fırsat öğretimine örnek verilebilir. Fırsat öğretiminde sözel olmayan taklit becerilerinden ileri düzey sohbet becerilerine kadar pek çok beceri çocuğa kazandırılabilir. Önemli olan özel gereksinimleri olan çocuklar için uygun hedef davranışların belirlenmesidir. Bu hedef davranışlar sözel olmayan davranışlar (örn., göz kontağı, ortak dikkat, öz bakım becerileri vb.), sözel davranışlar (örn., selamlama, soru sorma, nesneleri talep etme vb.), sosyal beceriler (örn., sıra alma, oyun becerileri, paylaşma vb.) ve kişisel beceriler (yemek yapma, yemek yeme, toplumla yaşama becerileri vb.) şeklinde sıralanabilir.

Ayrık Denemelerle Öğretim

Ayrık denemelerle öğretim, özel gereksinimleri olan çocukların eğitiminde uzun süredir en çok kullanılan yöntemlerden biridir ve etkili bir yöntem olduğu pek çok bilimsel çalışma ile ortaya konmuştur. Ayrık denemelerle öğretimde, bilgi en küçük parçalara bölünür ve öğrenciden anında tepki vermesi istenir. Bu nedenle bu öğretim sürecinde hem uygulamacının hem de öğrencinin aktif katılımı temeldir. Ayrık denemelerle öğretimde örneğin öğretmenin öğrenciye, önünde yerde duran çoraba karşılık “Bana çorabı ver.” demesi, öğretmenin öğrenciye ayırt edici uyaran sunmasıdır. Öğrencinin çorabı alması ve öğretmene vermesi, öğrencinin tepkisidir. Öğretmenin “Çok güzel, aferin.” demesi ise öğretmenin öğrencinin davranışına tepkisidir. Ayrık denemelerle öğretim kullanılarak pek çok becerinin kazandırılması mümkündür.

Doğrudan Öğretim

Doğrudan öğretim, iyi geliştirilmiş ve planlanmış dersleri ve her bir sürecin net tanımlanması gerektiğini ve öngörülen öğretim hedeflerini vurgulayan bir öğretim modelidir. Bu öğretim modeli, öğretmenlerin sınıflarında uyguladıkları son derece başarılı ve desteklenen bir öğretim stratejisidir. Başka bir ifadeyle doğrudan öğretim, doğrudan öğretmen merkezli öğretim ilkelerine dayanır. Bu öğretimde temel düşünce, bütün çocukların öğrenebileceği ve öğretimin planlı, eksiksiz ve hatasız öğrenme deneyimleri sağlayacak şekilde tasarlanması gerektiğidir. Bu bağlamda, doğrudan öğretim;öğretim planları, öğretim yapılacak sınıfın düzenlenmesi, öğretimde kullanılacak araç-gereçler ve öğrencilere verilecek geri bildirimin nasıl ve ne zaman sunulacağının planlanmasıyla, yanlış yorumları ortadan kaldıran bir öğretimin öğrenmeyi büyük ölçüde güçlendirip hızlandıracağı temeline dayanmaktadır . Doğrudan öğretim yöntemi zihin engelli çocuklara kavram öğretiminde yaygın olarak kullanıldığı gibi; okuma-yazma, matematik, fen bilgisi ile ilgili konu ve kavramların öğretiminde de kullanılabilir.

Akran Öğretimi

Özel gereksinimleri olan çocukların genel eğitim ortamlarına giderek daha fazla kaynaştırılmaları sonucu akran öğretimi daha önemli hale gelmiştir. Zihin engelli çocuğun yalnızca fiziksel olarak genel eğitim sınıflarına yerleştirmek yeterli değildir. Bu çocukların sosyal ortamla bütünleşmelerini sağlamak için, öğretmenlerin mutlaka akranlarla sosyal etkileşim becerilerini geliştirecek uygulama programları hazırlamaları gerekmektedir. Bu bağlamda, akran aracılı öğretim ön plana çıkmaktadır. Akran öğretimi, bir konu alanında yeterli olan öğrencinin diğerine göre öğretici konumunda olduğu bir tekniktir. Dikkatle planlanmış bir akran öğretimi, hem özel gereksinimleri olan öğrenciye hem de öğretim yapan öğrenciye akademik ve sosyal becerilerin gelişiminde önemli katkılar sunabilir. Bu nokta, etkili bir akran öğretimi için öğretmenin; (a) öğretim hedeflerini açıkça belirlemesi, (b) öğretici öğrencileri dikkatle seçmesi, (c) öğretici öğrencileri eğitmesi, (d) öğreten ve öğrenen öğrencileri dikkatli bir şekilde eşleştirmesi gibi süreçlere dikkat etmesi son derece önemlidir. Akran öğretimi özellikle sosyal ve akademik becerilerin öğretiminde kullanılabilir.

Sosyal Öyküler

Sosyal öyküler çocuk için anlamı açık olmayan, kafa karıştırıcı ya da sorun haline gelebilecek bir durum ya da davranışı metin ve/veya resimlerle açıklayan özel bir formatta yazılan kısa öykülerdir. Sosyal öykülerin uygun olan davranışı ve diğer bireylerin görüşlerini içeren, çocuğun bakış açısını yansıtan, 5-10 cümle arasında yazılması önerilmektedir. Bu cümle sayısı çocukların özelliklerine göre artabilmektedir. Sosyal öyküler, uygulamanın yapılacağı çocuğun gereksinimleri dikkate alınarak sadece o çocuk için yazılmaktadır. Sosyal öykülerin yararları arasında; (a) görsel olması, (b) bir kez yazıldıktan sonra uygulamacı tarafından tekrar tekrar kullanılabilmesi, (c) çocukların gereksinimleri dikkate alınarak yazılması, (d) çocuğun düzeyine uygun sözcük dağarcığı ve somut ifadelerin kullanılması, (e) okullarda genel ve özel eğitim uzmanları tarafından, okul dışında anneler-babalar, büyükanne ve büyükbabalar, kardeşler, arkadaşlar, komşular tarafından kolayca uygulanabilmesi ve (f) maliyetinin düşük olması söylenebilir. Belirtilen bu yararlar sosyal öykülerin kullanımının giderek yaygınlaşmasında önemli role sahiptir. Bu öykülerin genellikle sınır zeka ya da hafif düzeyde zihin yetersizliği olan çocuklarda daha etkili olması ve okunanları iyi düzeyde anlama becerisi gerektirmesi sosyal öykülerin en önemli sınırlılığıdır. Sosyal öyküler ev ya da okuldaki rutinleri açıklamak, rutindeki değişikliklere uyumu kolaylaştırmak, başkalarının davranışlarının nedenlerini açıklamak, yeni sosyal ve akademik beceriler öğretmek, uyum becerilerini kazandırmak, etkinlik geçişlerini kolaylaştırmak, doğum günü, gezi, yangın gibi özel olayları açıklamak, öfkeli ya da takıntılı davranışlar içeren problem davranışların üstesinden gelmek gibi farklı durumların öğretiminde kullanılabilir.

 Videoyla Model Olma

Videoyla model olma, öğretimi yapılacak beceri ya da davranışın tüm basamaklarının bir model tarafından gerçekleştirildiği video kaydının, öğretim öncesinde izletilmesi ve ardından bu beceri ya da davranışın özel gereksinimleri olan çocuklar tarafından tekrar edilmesini içeren bir uygulamadır. Video modelle öğretim; model olma, gözleme ve taklit etme süreçlerine dayanmaktadır ve hem normal gelişim gösteren hem de özel gereksinimleri olan öğrenciler için kolaylıkla kullanılmaktadır. Video model olma sürecinde hedef davranış yetişkin (örn., anne-baba, öğretmen yardımcısı), aynı yaş ve cinsiyetteki bir akran ya da çocuğun kendisi gibi farklı modeller tarafından sergilenebilmektedir. Video modelle öğretim; (a) videoyla model olma, (b) videoyla geri bildirim, (c) videoyla ipucu ve (d) bilgisayar destekli öğretim olmak üzere farklı şekillerde kullanılabilmektedir. Videoyla model olmanın yararları arasında; (a) öğrencilerin hem görsel hem işitsel duyularına hitap etmesi, (b) aynı modeli tekrar tekrar izlenme fırsatı sağlaması, (c) sınıf ve okul dışında (örn., ev, iş yeri vb.) kolaylıkla kullanılabilmesi, (d) öğrenciye anında geri bildirim vermesi, (e) yetişkin, akran yada öğrencinin kendisi tarafından sunulabileceği için dışardan bir ek uygulamacı gerektirmemesi nedeniyle maliyet açısından verimli bir uygulama olması, (f) çok sayıda öğrenciye aynı anda öğretim sunulması olanağı sağlaması, (g) pek çok farklı öğretim yöntemiyle birleştirilerek kullanılabilmesi söylenebilir. Videoyla model olma iletişim başlatma becerileri, sohbet becerileri, günlük yaşam becerileri, serbest zaman etkinlikleri, ilk yardım becerileri, uygun olmayan davranışın azaltılması, sosyal etkileşim ve oyun davranışları gibi pek çok farklı beceri ve davranış öğretiminde kullanılabilir.

 

KAYNAK: T.C Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı-Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü

(https://eyh.aile.gov.tr/uploads/pages/aile-egitim-seti/zihinsel-engelli-cocuklar-aile-egitim-rehberi-link-indirmek-icin-tiklayiniz.pdf ) Sitesinden alınmıştır. 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.